در آموزش فلسفه برای کودکان، فلسفه، کودکان را با مهارتهای فهم، مانند استدلال، قضاوت صحیح، و کسب مهارت تعامل اجتماعی از راه تحلیل مفاهیم زبان عادی برای حل مسائل زندگی روزمره آشنا می سازد. این برنامه در پی جریانی است که پرسیدن و به عبارت دیگر، فلسفیدن را به کودکان آموزش دهد.
چرا کودکی؟
کودکی یکی از دوران های سرنوشت ساز و حساس زندگی انسان می باشد. در دنیایی که بسیاری از افراد بزرگسال از ناراحتی جسم و روان و تبعات آن رنج می برند، توجه به دوره های حساس کودکی و نوجوانی برای آموزش فلسفه به افراد، امری ضروری به نظر می رسد. برای آمـوزش تفکـر به کودکان برنامه های متعـددی تـدوین و اسـتفاده شـده است. یکی از موفق تـرین و پرکـاربردترین برنامـه هـای موجود برنامه «فلسفه برای کودکان » است. فلسفه بـرای کودکان، شاید تازه ترین و بزرگترین گامی اسـت کـه در راستای تلاش برای کـاربردی کـردن فلسـفه و آمـوزش عملی تفکر انتقادی و با هدف تقویت و بالا بردن مهارت های استدلال، داوری و قدرت تمیز برداشته شـده اسـت.
بنیان گذار آموزش فلسفه برای کودکان
بسیاری متیو لیپمن را بنیانگذار فلسفه برای کودک میدانند. این استاد فلسفه دانشگاه کلمبیا در مورد تأسیس این رشته میگوید: «در سال ۱۹۶۰ در دانشگاه کلمبیا فکر میکردم دانشجویانم فاقد قدرت استدلال، قدرت تمیز و داوری هستند. اما برای تقویت قابل ملاحظه قدرت تفکر آنها، دیگر بسیار دیر شده بود. به این نتیجه رسیدم که این کار باید در دوران کودکی انجام میگرفت. باید وقتی کودکان در سن ۱۱ یا ۱۲ سالگی هستند، یک سلسله درس هایی درخصوص تفکر انتقادی را بگذرانند. اما برای تهیه موضوعی قابل فهم و مخاطب پسند، متن درسی باید به شکل داستان نوشته شود؛ داستانی درباره کودکانی که در پی اکتشاف منطقیاند. البته به نظر میرسد که این کار نیز باید با دقت و ظرافت بسیار انجام گیرد.»
لیپمن در ادامه تعریف میکند که:
«من کتاب کشف هری استوتلمیر را نوشتم. این عنوان، ایما و اشارهای است به اسم ارسطو و وقتی آن را در سال ۱۹۷۰ به آزمایش گذاشتم، به نظر میرسید بسیار مؤثر افتاده است. بعد از آن یک کتاب راهنما که شامل صدها تمرین فلسفی بود، برای معلمان نوشتم. سپس شهر کلمبیا را ترک کردم و پژوهشگاه «توسعه و پیشبرد فلسفه برای کودکان» را در دانشگاه دولتی «مونتکلیر» تأسیس کردم. آنگاه کتابهای بیشتری نوشته شدند که هرکدام ویژه سطح سنی خاصی بودند. برنامه فلسفه برای کودکان، علاوه بر فراهم آوردن کتابهای درسی متحدالشکل، طرح آموزشی واحدی دارد که در آن دانشآموزان با قرائت بخشی از داستان با صدای بلند، کلاس را آغاز میکنند. سپس پرسشهایی درباره داستان طرح میکنند و درباره آنها به بحث مینشینند.
روش کار به نحوی است که در طول کلاس، انتقاد متقابل و دوجانبه و ابراز عقاید در نهایت دقت صورت میگیرد. این برنامه براساس رهنمودهای جان دیویی شکل گرفته است که بر ضرورت تعلیم تفکر و تأمل و نفی آموزش صرف حفظ کردن تأکید میکرد. پس از آزمایشی کوچک اما فشرده که در این طرح به عمل آمد، به تعدادی از افراد که دکترای فلسفه داشتند، تعلیم داده شد که معلمان سراسر ایالات متحده را آموزش دهند. آنان در دهه ۱۹۷۰ این کار را انجام دادند. در پایان این دهه پنج هزار کلاس در این کشور از این برنامه بهره میبردند. آزمایش مزبور نشان داد که با ارائه این برنامه در طول ۲۷ هفته، دانشآموزان سن هوشی بالاتری پیدا میکنند»
مربی آموزش فلسفه برای کودک
شیوه های آموزش فلسفه برای کودکان با آموزشهای معمول متفاوت است. مربی آموزش فلسفه برای کودک باید ویژگی های خاصی داشته باشد؛ از جمله
- صبر و حوصله فراوان
- مهربانی و تعهد
- علاقه مندی به کودکان
- رفتار جذاب و دلنشین
- فکر باز روشن و بدون تعصب
این مربیان باید بتوانند اندیشهورزی را در کودکان شکوفا کنند، کلاس را با موضوع های خاص به چالش بکشند، در کلاس تنوع ایجاد کنند، کودکان را به بحث تشویق کنند، و نسبت به تغییرات رفتاری دانش آموزان حساس باشند.
کلاس فلسفه برای کودک
کلاس فلسفه برای کودک با دیگر کلاس های معمول متفاوت است. در این کلاس دانشآموزان بهصورت دایره وار مینشینند تا به راحتی یکدیگر را ببینند و در بحث مشارکت کنند. رعایت آداب بحث یا همان قوانین اجرایی در کلاس بسیار مهم است. مفاهیم انتخابی برای بحث در کلاس نیز باید بحث انگیز متناسب با سن کودک و اساسی باشند.
داستان ها، رکن اصلی آمورش فلسفه برای کودکان
یکی از اساسیترین موارد قابل استفاده برای انتقال مفاهیم به کودکان در این حوزه، «داستان» است. کودکان مفاهیم فکری را از طریق داستان بهتر می آموزند و برایشان لذتبخش است. البته لازم است که داستان فکری با فرهنگ بومی، ملی و مذهبی کودکان هم سو باشد. از بچه ها خواسته می شود، داستان را به زبان خودشان بازگو کنند. داستان باید جالب باشد و انگیزه گفت و گو را در کودکان تحریک کند و آن ها را به تعجب و به فکر فرو برد. بعد از تعریف داستان، کودکان باید در مورد آن نظر بدهند و برای نظراتشان دلیل بیاورند. بچهها در مورد داستان باید سؤالاتی را مطرح کنند که روی تخته نوشته می شود و در کنارشان نام هر کودک پرسشگر را نیز می نویسند. حتی سؤالات بی ربط را هم باید شنید، ولی باید تنها به سؤالات مهم تر پرداخت. گفت و گو در کلاس باید پایان واضح و مشخصی داشته باشد.
نحوه تعامل
تعامل در این کلاس، از «معلممداری» به «دانشآموزمداری» تغییر میکند. همچنین مربی میتواند توسط عکس، فیلم و کارتون های فکری یا خاطرهگویی و فعالیتهای مرتبط به بازی های فکری نیز کودکان را برای آموزش فلسفه یاری دهد.
فواید آموزش فلسفه به کودکان
- موجب رشدخود باوری و اعتماد به نفس
- توسعه توانایی درک مطلب و استدلال کردن
- یادگیری اندیشیدن هدفمند
- توسعه مهارت حل مسئله
- آموختن مهارت تفکر نقادانه
- موجب رشد شخصی و ایجاد یک نگاه نو به زندگی
و …