روانشناسی سلامت یک حوزه تخصصی است که بر چگونگی تأثیر زیست شناسی، روانشناسی، رفتار و عوامل اجتماعی بر سلامت و بیماری تمرکز دارد
تا به حال فکر کرده اید چرا برخی افراد در مواجهه با بیماری های سختی مثل سرطان امید و روحیه خود را حفظ می کنند، اما برخی دیگر تسلیم می شوند؟ یا چرا با وجود اینکه همه از مضرات فست فود و سیگار آگاهند، باز هم به سراغ آن ها می روند؟ پاسخ این سوالات در حوزه ای جذاب و بین رشته ای به نام «روانشناسی سلامت» (Health Psychology) نهفته است.
اگر قصد دارید این رشته را برای ادامه تحصیل انتخاب کنید یا می خواهید بدانید روانشناس سلامت دقیقاً چه نقشی در جامعه دارد، این راهنمای جامع به تمام پرسشهای شما پاسخ می دهد.
چه چیزی روانشناسی سلامت را منحصر به فرد کرده است؟
روانشناسی سلامت بر این اصل استوار است که سلامت و بیماری صرفاً پدیده هایی بیولوژیکی نیستند، بلکه نتیجه تعامل سه ضلع مثلثِ «زیستی، روانی و اجتماعی» (Biopsychosocial Model) هستند.
کارکردهای اصلی روانشناسی سلامت:
- پیشگیری و اصلاح سبک زندگی: کمک به افراد برای ترک رفتار های پرخطر (مانند دخانیات، الکل، بی تحرکی و پرخوری عصبی) و تثبیت رفتارهای سالم (ورزش، تغذیه سالم، مدیریت خواب).
- همراهی با بیماران مزمن: کمک به افراد مبتلا به دیابت، سرطان، بیماریهای قلبی-عروقی و اماس (MS) برای پذیرش بیماری، پایبندی به درمان و کاهش اضطراب ناشی از بیماری.
- مدیریت استرس و دردهای مزمن: آموزش تکنیک های آرامسازی (Relaxation)، ذهن آگاهی و رفتار درمانی شناختی برای کاهش دردهای مزمن و کنترل تنشهای فیزیولوژیک.
- بهبود سیستم بهداشت و درمان: آموزش مهارتهای ارتباطی به پزشکان و کادر درمان جهت بهبود رابطه پزشک و بیمار و افزایش اثر بخشی درمان
به عنوان مثال، در حالی که اکثر مردم متوجه این موضوع هستند که داشتن یک رژیم غذایی سرشار از قند برای سلامتی آنها خوب نیست،بدون توجه به عواقب احتمالی کوتاه مدت و بلندمدت آن به چنین رفتارهایی ادامه می دهند. روانشناسان سلامت به عوامل روانشناختی که بر این انتخابها تأثیر میگذارند توجه می کنند و راه هایی برای ایجاد انگیزه در افراد برای انتخاب گزینه های بهتر برای سلامتی را بررسی میکنند.
مسائل جاری در روانشناسی سلامت
روانشناسان سلامت با افراد، گروه ها و جوامع در جهت کاهش عوامل خطر، بهبود سلامت کلی و کاهش بیماری ها سرو کار دارند و در این جهت تحقیقاتی انجام می دهند و خدماتی را در زمینه های ذکر شده ارائه می دهند:
- کاهش استرس
- مدیریت وزن
- ترک سیگار
- بهبود تغذیه روزانه
- کاهش رفتارهای جنسی پرخطر
- مراقبت های تسکینی (Hospice care)
- پیشگیری از بیماری
- درک اثرات بیماری
- ارتقا شرایط بهبودی
- آموزش مهارت های مقابله ای
روانشناسی سلامت در عمل
این رشته به سرعت در حال رشد است. از آنجایی که تعداد فزاینده ای از مردم به دنبال کنترل سلامت و اطلاعات و منابع مرتبط با سلامت خود هستند، این روانشناسان می توانند بر آموزش افراد در مورد سلامتی و بهزیستی خود متمرکز شوند، بنابراین آنها برای پر کردن این تقاضای فزاینده کاملاً مناسب هستند.
وظایف آن ها می تواند شامل :
– کمک به افراد برای حفظ وزن متعادل، اجتناب از رفتارهای پرخطر یا ناسالم و حفظ دیدگاه مثبتی که می تواند با استرس، افسردگی و اضطراب مبارزه کند، باشد.
– آموزش سایر متخصصان در این حوزه.
– به کار بردن رویکردهای روانشناسی در نحوه رفتار با مراجعان از طریق ترکیب دانش روانشناسی سلامت با پزشکی، پرستاری، علم تغذیه و با همکاری دیگر پزشکان سلامت.
– فعالیت در جهت بهبود سیستم مراقبت های بهداشتی و تغییر رویکرد دولت نسبت به سیاست مراقبت های بهداشتی.
دروس و واحدهای دانشگاهی روانشناسی سلامت
رشته روانشناسی سلامت در ایران در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری ارائه می شود (در دوره کارشناسی، روانشناسی بهصورت عمومی تدریس می شود).
دوره کارشناسی ارشد روانشناسی سلامت معمولاً شامل ۳۲ واحد درسی (شامل دروس تخصصی، پایه، کارورزی و پایان نامه) است:
مهم ترین عناوین درسی این رشته:
- روانشناسی سلامت نظری و کاربردی: آشنایی با الگوها و مدل های تغییر رفتار سلامت.
- پزشکی روان تنی (سایکوسوماتیک): بررسی بیماری های جسمی که ریشه یا تشدیدکننده روانی دارند (مانند زخم معده عصبی، سندرم روده تحریکپذیر، برخی بیماریهای پوستی).
- نوروسایکولوژی (عصبروانشناسی):شناخت پیوند مغز، سیستم ایمنی و سیستم هورمونی (نوروایمونولوژی).
- مداخلات روانشناختی در بیماریهای مزمن: یادگیری تکنیکهای مداخله در بخشهای خاص مثل بخش آنکولوژی (سرطان) یا دیابت.
- روانشناسی درد و مدیریت استرس: شیوه های ارزیابی و کاهش درد های مزمن.
- روش تحقیق و آمار پیشرفته در علوم رفتاری: برای تحلیل داده ها و پژوهش های بالینی.
- کارورزی بالینی: حضور در بیمارستانها و مراکز درمانی زیر نظر اساتید.
- پایاننامه (۴ واحد).
کدام دانشگاهها این رشته را ارائه میدهند؟
پذیرش در رشته روانشناسی سلامت در ایران از طریق دو سازمان انجام میشود:
- کنکور کارشناسی ارشد وزارت علوم (کد رشته روانشناسی)
- برخی واحد های علوم پزشکی یا بین رشته ای وابسته به وزارت بهداشت
دانشگاه های برتر ارائهدهنده روانشناسی سلامت:
- دانشگاه شهید بهشتی تهران (قطب اصلی و پیشگام این رشته در ایران)
- دانشگاه تهران
- دانشگاه خوارزمی
- دانشگاه علامه طباطبائی
- دانشگاه پیام نور (واحدهای استانی منتخب در مقطع ارشد)
- دانشگاه آزاد اسلامی (واحدهایی مانند علوم و تحقیقات تهران، تهران مرکزی و…)
دروس اختصاصی مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی سلامت
- آمار روش تحقیق پیشرفته
- اصول و مبانی روانشناختی سلامت
- مبانی روانشناسی زیستی (بیوسایکولوژی)
- بیماری های روان تنی- روان پزشکی رابط- مشاور
- مداخلات روانشناختی در بیماریهای جسمی
- سبک زندگی و رفتار های پرخطر
- آموزش روانشناختی
- جنبه های روانشناختی سالمندی
- جنبه های روانشناختی سوء مصرف مواد
- روانشناسی سلامت جنسی
- سازگاری با بیماریهای جسمی
- کارآموزی بالینی و مهارت های حرفه ای
برخی دروس دکتری روانشناسی سلامت (مطابق برنامه گروه روانشناسی دانشگاه تهران)
- مباحث عمومی روانشناسی سلامت
- روانشناسی اعتیاد
- سازگاری با بیماری طبی
- روش تحقیق پیشرفته
- استرس
- روانشناسی سلامت و خانوده
بازار کار و آینده شغلی روانشناسی سلامت
یکی از مهمترین دغدغه های علاقهمندان، وضعیت اشتغال این رشته است. از آنجا که آگاهی عمومی و سیستم درمان نسبت به اهمیت سلامت روان در درمان بیماریهای جسمی رو به افزایش است، بازار کار این حوزه رو به رشد ارزیابی می شود.
فارغالتحصیلان این رشته پس از اخذ مجوزهای لازم (از جمله عضویت و پروانه اشتغال از سازمان نظام روانشناسی و مشاوره) میتوانند در موقعیت های زیر فعالیت کنند:
- بیمارستان ها و مراکز درمانی: فعالیت در بخشهای آنکولوژی (سرطان)، دیابت، قلب و عروق، پیوند اعضا، درمان ناباروری و بخش های مراقبت ویژه.
- کلینیک های تخصصی: کلینیک های کنترل وزن و لاغری، کلینیک های مدیریت درد، مراکز ترک اعتیاد و دخانیات.
- مطب ها و کلینیک های مشاوره فردی: ارائه خدمات روان درمانی و مشاوره برای مدیریت استرس، اضطراب بیماری و اختلالات روان تنی.
- روانشناسی سلامت شغلی در سازمانها: همکاری با شرکت ها و کارخانه ها جهت بهبود ارگونومی روانی، کاهش فرسودگی شغلی و افزایش بازدهی کارکنان.
- پژوهش و تدریس: فعالیت پژوهشی در مراکز تحقیقات سلامت، دانشگاهها و تدریس در دورههای آموزشی.
جمعبندی: آیا روانشناسی سلامت برای شما مناسب است؟
اگر به مباحث بینرشته ای (ترکیب پزشکی، زیست شناسی و روانشناسی) علاقه دارید، دغدغه مند ارتقای سبک زندگی جامعه هستید و دوست دارید در محیط های درمانی و بیمارستانی کنار بیماران حضور داشته باشید، روانشناسی سلامت انتخابی بسیار جذاب، مدرن و پرکاربرد برای مسیر تحصیلی و حرفه ای شما خواهد بود.
منابع:
https://courses.lumenlearning.com/boundless-psychology/chapter/introduction-to-health-psychology/
https://www.verywellmind.com/what-is-health-psychology-2794907